جڏهن بصر ۽ ٽماٽا مهانگا ٿين ٿا ته اسان مهانگائيءَ تي دانهون ڪريون ٿا، پر جڏهن زمينن ۽ گهرن جون قيمتون وڌن ٿيون ته خوشيون ڇو ملهايون ٿا؟
جڏهن بصرن ۽ ٽماٽن جون قيمتون رڳو چند رپيا وڌن ٿيون ته اسان فوراً مهانگائيءَ تي دانهون ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيون ٿا. ميڊيا ۽ سڄي سماج ۾ وڏو شور مچي وڃي ٿو. پر جڏهن زمينن، رهائشي پلاٽن ۽ گهرن جون قيمتون رات وچ ۾ ٻيڻيون يا ٽيڻيون ٿي وڃن ٿيون ته اسان خوشيون ڇو ملهايون ٿا؟حقيقت اها آهي ته ملڪيتن جون وڌندڙ قيمتون ڪروڙين ماڻهن کي سڌيءَ ريت متاثر ڪن ٿيون، خاص طور تي انهن ماڻهن کي جن وٽ نه پنهنجو گهر آهي، نه ڪو اضافي پلاٽ يا ملڪيت آهي ۽ نه ئي ملڪيتن جي وڌندڙ قيمتن مان مالي فائدو حاصل ڪرڻ جو ڪو موقعو آهي.
آخر ائين ڇو آهي جو روزمره جي ضرورت وارين شين جي مهانگائي اسان کي پريشان ڪري ٿي، جڏهن ته زمينن ۽ گهرن جي وڌندڙ قيمتن کي اسان خوشحالي، ڪاميابي ۽ معاشي ترقيءَ جي نشاني سمجهڻ لڳون ٿا؟
اسان جي هن متضاد رويي جي پويان ڪيترائي اهم نفسياتي، سماجي ۽ معاشي عنصر ڪم ڪري رهيا آهن. اچو ته سمجهڻ جي ڪوشش ڪريون ته نفسيات ۽ معاشيات ۾ اهڙي سوچ کي ڪيئن بيان ڪيو ويندو آهي.
مشهور آمريڪي معاشيات دان ارونگ فشر (Irving Fisher) 1928ع ۾ پنهنجي ڪتاب The Money Illusion ۾ هن نفسياتي ۽ معاشي رويي جو تفصيلي جائزو ورتو هو. هن واضح ڪيو هو ته عام ماڻهو اڪثر پئسن جي ظاهري قيمت (Nominal Value) کي انهن جي حقيقي خريداريءَ جي سگهه (Real Purchasing Power) سمجهي ويهندا آهن ۽ مهانگائيءَ جي اثرن کي نظرانداز ڪري ڇڏيندا آهن. معاشيات ۾ هن رجحان کي مالي وهم (Money Illusion) چيو ويندو آهي.
ارونگ فشر کان اڳ به ڪيترن معاشي مفڪرن هن تصور تي پنهنجي پنهنجي انداز ۾ بحث ڪيو هو. پنهنجن پڙهندڙن جي دلچسپيءَ لاءِ اسان هن رويي جي پويان موجود اهم نفسياتي ۽ معاشي سببن جو مختصر جائزو پيش ڪري رهيا آهيون.
1. دولت هجڻ جو وهم (Money Illusion)
رويي واري معاشيات (Behavioral Economics) ۾ هن رجحان کي Money Illusion، يعني دولت هجڻ جو وهم چيو ويندو آهي. انسان اڪثر پنهنجي ملڪيت جي حقيقي خريداريءَ واري سگهه کي سمجهڻ کان سواءِ رڳو ان جي ظاهري عددي قيمت ۾ واڌ کي پنهنجي خوشحالي سمجهي وٺندو آهي.
فرض ڪريو ته ڪنهن ماڻهوءَ وٽ لاهور يا ڪنهن ٻئي وڏي شهر ۾ هڪ گهر آهي، جنهن جي قيمت 50 لک رپين مان وڌي هڪ ڪروڙ رپيا ٿي وئي آهي.
ڪاغذن تي اهو ماڻهو ٻيڻو امير ٿي ويو آهي. پر جيڪڏهن ساڳئي شهر ۾ ٻين سڀني گهرن، زمينن ۽ ضروري شين جون قيمتون به ساڳئي تناسب سان وڌي ويون آهن ته اهو ماڻهو اڄ به انهيءَ رقم سان زندگيءَ جو ساڳيو معيار حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪو اڳ ۾ 50 لک رپين سان حاصل ڪري سگهندو هو.
اهڙي صورتحال ۾ سندس حقيقي دولت (Real Wealth) عملي طور ساڳي رهي ٿي ۽ سندس حقيقي خريداريءَ جي سگهه (Real Purchasing Power) ۾ ڪا به واڌ نٿي ٿئي.
پر انساني ذهن هڪ ڪروڙ رپين جي وڏي انگ کي ڏسي خوشي ۽ مالي ڪاميابيءَ جو احساس ڪرڻ لڳندو آهي.
رويي واري معاشيات ۾ اها ڳالهه تسليم ڪئي وڃي ٿي ته انسان اڪثر پنهنجي حقيقي معاشي حالت جو جائزو وٺڻ بدران پئسن يا ملڪيت جي ظاهري قيمت ۾ واڌ کي وڌيڪ اهميت ڏيندو آهي.
اهڙيءَ طرح ماڻهو پاڻ کي اڳ کان وڌيڪ امير سمجهندو آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ سندس مالي حالت يا خريداريءَ جي سگهه ۾ ڪا خاص بهتري نه آئي هوندي آهي.
2. ملڪيت نه هجڻ باوجود قيمتون وڌڻ تي ماڻهو خوش ڇو ٿين ٿا؟
Aspirational Bias and Aspirational Identification
نفسيات ۾ هن رويي جي هڪ ٻي وضاحت Aspirational Identification، يعني خواهشن ۽ ڪامياب سماجي طبقن سان ذهني وابستگيءَ جي تصور ذريعي ڪري سگهجي ٿي.
جن ماڻهن وٽ پنهنجي ڪا ملڪيت نه هوندي آهي، اهي به زمينن ۽ گهرن جون قيمتون وڌڻ تي خوش ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اسان جي سماج ۾ ملڪيت جو مالڪ هجڻ ڪاميابي، مالي تحفظ، سماجي عزت ۽ ذاتي ترقيءَ جي وڏي نشاني سمجهيو ويندو آهي.
ڪيترائي ماڻهو انهيءَ اميد تي ويٺا هوندا آهن ته شايد سڀاڻي اهي به ملڪيتن جي بازار جو حصو بڻجي ويندا ۽ قيمتون وڌڻ مان فائدو حاصل ڪري سگهندا.
اجتماعي سطح تي به ماڻهو اڪثر پاڻ کي امير طبقي ۽ مالي ڪاميابيءَ جي نمائندگي ڪندڙ رجحانن سان ڳنڍڻ پسند ڪندا آهن.
انهيءَ ڪري ملڪيتن جي وڌندڙ قيمتن کي اجتماعي خوشحالي ۽ معاشي ترقيءَ جي نشاني سمجهيو ويندو آهي، ڀلي انهن وڌندڙ قيمتن سبب عام ماڻهوءَ لاءِ پنهنجو گهر خريد ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿيندو وڃي.
اهو هڪ نفسياتي تضاد آهي، جنهن ۾ ماڻهو اهڙي رجحان تي خوشيون ملهائين ٿا، جيڪو آخرڪار سندن پنهنجي گهر خريد ڪرڻ جا موقعا به گهٽائي سگهي ٿو.
3. قياس آرائي ۽ رات وچ ۾ امير ٿيڻ جو خواب
Speculative Fever and Gambling Psychology
اسان جي سماج ۾ زمين هاڻي رڳو گهر ٺاهڻ يا ڪاروبار ڪرڻ جي جاءِ نه رهي آهي، پر اها هڪ وڏي قياس آرائيءَ واري سيڙپڪاريءَ جي بازار بڻجي وئي آهي، جتي تيزيءَ سان مالي فائدو حاصل ڪرڻ جي اميد ماڻهن جي فيصلن تي اثرانداز ٿئي ٿي.
جڏهن ڪو ماڻهو ڏسي ٿو ته سندس پاڙيسريءَ جي پلاٽ جي قيمت تمام گهڻي وڌي وئي آهي ته سندس ذهن ۾ هڪ نفسياتي خوف پيدا ٿئي ٿو، جنهن کي FOMO يعني Fear of Missing Out چيو ويندو آهي.
ان جو مطلب آهي ته ماڻهو ڊڄندو آهي ته متان فائدي جو ڪو موقعو سندس هٿن مان نڪري نه وڃي.
اهو خوف ماڻهوءَ کي مجبور ڪري ٿو ته هو قيمتون وڌيڪ وڌڻ کان اڳ ملڪيتن جي خريد ۽ وڪري ۾ شامل ٿي وڃي.
ماڻهو سوچڻ لڳن ٿا ته جيڪڏهن اڄ زمينن جون قيمتون وڌي رهيون آهن ته شايد سڀاڻي اهي به انهيءَ صورتحال مان مالي فائدو حاصل ڪري سگهندا.
اها دراصل اجتماعي قياس آرائي (Collective Speculation) آهي، جتي هر ماڻهو پاڻ کي مستقبل ۾ منافعو ڪمائيندڙ سمجهي ٿو، ڀلي ملڪيتن جي مهانگائيءَ جا مجموعي معاشي اثر سندس پنهنجي مالي مفادن جي خلاف ئي ڇو نه هجن.
اهڙين حالتن ۾ ملڪيتن جي سيڙپڪاريءَ ذريعي امير ٿيڻ جي اميد، گهر خريد ڪرڻ جي سگهه، رهائش جي سهولتن ۽ زندگيءَ جي وڌندڙ خرچن جهڙن اهم مسئلن کي پوئتي ڌڪي ڇڏيندي آهي.
آخرڪار ڪيترائي ماڻهو ملڪيتن جون قيمتون وڌڻ تي خوشيون ملهائيندا رهن ٿا، جڏهن ته اهي ئي وڌندڙ قيمتون سندن پنهنجي زندگيءَ ۾ مالي ڏکيائيون پيدا ڪري رهيون هونديون آهن.
4. روزمره جي مهانگائي ۽ ملڪيتن جي مهانگائيءَ ۾ فرق
Visible Inflation vs. Structural Inflation
ڀاڄين، اٽي ۽ ٻين ضروري شين جي قيمتن جو تعلق سڌيءَ ريت اسان جي روزمره جي زندگي ۽ بنيادي ضرورتن سان آهي.
جڏهن انهن شين جون قيمتون وڌن ٿيون ته ماڻهو فوراً مالي دٻاءُ محسوس ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته کين اهي شيون باقاعدگيءَ سان خريد ڪرڻيون پونديون آهن.
انهيءَ ڪري کاڌي پيتي جي شين جي قيمتن ۾ واڌ فوراً ڪاوڙ، عوامي تنقيد ۽ وڏي پيماني تي پريشاني پيدا ڪري ٿي.
ان جي ابتڙ، زمينن ۽ گهرن جي قيمتن ۾ واڌ کي ماڻهو بلڪل مختلف انداز سان ڏسن ٿا.
پهرين نظر ۾ ملڪيتن جي قيمتن ۾ اضافو هڪ سٺي معاشي خبر لڳندو آهي، ڄڻ ته اهو خوشحالي، مالي ترقي ۽ دولت ۾ واڌ جي نشاني هجي.
پر ڪيترائي ماڻهو اها ڳالهه نٿا سمجهن ته زمينن ۽ گهرن جون وڌندڙ قيمتون سڄي معيشت جي مختلف شعبن ۾ خرچ وڌڻ جو سبب بڻجي سگهن ٿيون.
مهانگيون زمينون ۽ تجارتي ملڪيتون رهائشي گهرن، دڪانن ۽ آفيسن جي ڪراين ۾ واڌ جو سبب بڻجي سگهن ٿيون، جنهن سان گهرن ۽ ڪاروبارن تي مالي بار وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.
اهي وڌندڙ خرچ آخرڪار ٻارن جي تعليم، علاج معالجي، کاڌي پيتي جي شين، روزمره جي ضرورتن، تجارتي خدمتن ۽ ڪاروبار هلائڻ جي مجموعي لاڳت کي به متاثر ڪري سگهن ٿا.
جڏهن ڪاروبار ڪندڙ ماڻهن کي دڪانن، آفيسن ۽ ٻين ملڪيتن جا وڌيڪ ڪرايا ادا ڪرڻا پون ٿا ته اهي انهن اضافي خرچن جو ڪجهه حصو شين ۽ خدمتن جون قيمتون وڌائي صارفين کان وصول ڪري سگهن ٿا.
ان جو مطلب اهو آهي ته ملڪيتن جي مهانگائيءَ جا اثر رڳو زمينون ۽ گهر خريد يا وڪرو ڪندڙ ماڻهن تائين محدود نٿا رهن.
اهي اثر سڄي سماج تائين پهچي سگهن ٿا، ايتري قدر جو انهن ماڻهن کي به متاثر ڪري سگهن ٿا، جن جو ملڪيتن جي بازار سان ڪو به سڌو تعلق نه هوندو آهي.
ان جي باوجود ڪيترائي ماڻهو ملڪيتن جي وڌندڙ قيمتن کي خوشحاليءَ جي شروعات سمجهي خوشيون ملهائيندا رهن ٿا، بغير اهو سمجهڻ جي ته اهڙا رجحان مستقبل ۾ سندن پنهنجي معاشي ڏکيائين ۾ به اضافو ڪري سگهن ٿا.
جيڪا ڳالهه ملڪيتن جي مالڪن لاءِ مالي ڪاميابيءَ جي ڪهاڻي لڳي ٿي، سا ئي ڪروڙين عام ماڻهن لاءِ رهائش حاصل ڪرڻ جو هڪ سنگين بحران بڻجي سگهي ٿي.
اهي ماڻهو، جن جي خواهش رڳو اها آهي ته سندن مٿي تي پنهنجي ڇت هجي، انهن لاءِ زمينن ۽ گهرن جون بي قابو وڌندڙ قيمتون زندگيءَ جو سڀ کان وڏو معاشي مسئلو بڻجي سگهن ٿيون.
ملڪيتن جي قيمتن ۾ بي قابو اضافي جي وسيع معاشي نتيجن کي سمجهڻ کان سواءِ خوشيون ملهائي، اسان اڻڄاڻائيءَ ۾ اهڙين معاشي حالتن کي هٿي ڏئي رهيا هوندا آهيون، جيڪي آخرڪار اسان جي پنهنجي مالي حالت کي نقصان پهچائي سگهن ٿيون.
هڪ لحاظ کان اسان پاڻ ئي اهڙي باهه کي هوا ڏئي رهيا هوندا آهيون، جيڪا آخرڪار اسان جي پنهنجن گهرن تائين به پهچي سگهي ٿي.
زميني حقيقتون: رئيل اسٽيٽ جو ڪالم