Home
Image

پائپ لائين گيس يا سلينڊر گيس؟

▫
اسان هڪ مضبوط پائپ لائين نيٽ ورڪ کان غير محفوظ سلينڊر ڪلچر ڏانهن ڇو وڃي رهيا آهيون؟

▫
دنيا جي گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ رهائشي گهرن اندر گيس سلينڊر رکڻ سخت ضابطن هيٺ محدود يا عملي طور تي ممنوع آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي غير محفوظ ۽ حادثن جو سبب سمجهيو وڃي ٿو۔

▫
عالمي سطح تي توانائي جي پاليسي جو سفر گيس سلينڊر کان پائپ لائين گيس ڏانهن وڃي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پائپ لائين هڪ ڪنٽرول ٿيل، نگراني لائق ۽ نسبتاً محفوظ نظام آهي۔

▫
ان جي ابتڙ پاڪستان ۾ پائپ لائين گيس جا ڪنيڪشن محدود ڪيا پيا وڃن ۽ عملي طور ماڻهن کي گيس سلينڊرن ڏانهن ڌڪيو پيو وڃي۔ اهڙي طرح محفوظ نظام کان غير محفوظ متبادل ڏانهن هڪ اُلٽو سفر جاري آهي، جيڪو شهري تحفظ، انجنيئرنگ ۽ حڪومتي ذميواري جي اصولن جي ابتڙ هڪ خطرناڪ تضاد پيدا ڪري رهيو آهي۔ ان جي واضح مثال اسلام آباد ۾ شادي واري گهر ۾ سلينڊر ڌماڪي سبب ٿيل جاني نقصان آهي۔

▫
رياست ۾ ان کان وڌيڪ ظلم ٻيو ڇا ٿي سگهي ٿو ته سوئي گيس جو ادارو زبردستي ماڻهن جون گيس لائينون ڪٽي کين سلينڊر استعمال ڪرڻ تي مجبور ڪري؟

اسلام آباد ۾ هڪ شادي واري گهر ۾ گيس سلينڊر ڦاٽڻ سبب گهوٽ ۽ ڪنوار سميت اٺ ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو سانحو ئي اهو سبب بڻيو، جنهن مون کي هي مضمون لکڻ تي مجبور ڪيو۔ هي گيس ۽ توانائي سان لاڳاپيل ادارن جي سنگين لاپرواهي آهي، جنهن تي خاموش رهڻ ممڪن ناهي۔

دنيا جي ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن ۾ رهائشي گهرن اندر گيس سلينڊر رکڻ يا استعمال ڪرڻ عمارتن ۽ فائر سيفٽي جي سخت قانونن ۽ ضابطن هيٺ اچي ٿو۔

مثال طور جاپان، جرمني، فرانس ۽ نيدرلينڊز ۾ اپارٽمينٽن ۽ رهائشي عمارتن اندر LPG يا گيس سلينڊر رکڻ تي سخت حفاظتي پابنديون لاڳو آهن، ۽ ضابطن جي ڀڃڪڙي تي جرمانو يا ٻيون قانوني ڪارروائيون ٿي سگهن ٿيون۔

اهڙي طرح برطانيا، آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ به رهائشي عمارتن اندر سلينڊر جي استعمال تي فائر ۽ هيلٿ سيفٽي جي سخت ضابطن تحت ڪنٽرول رکيو وڃي ٿو، ۽ جيڪڏهن غلط استعمال سبب ڪو حادثو پيش اچي ته قانوني ذميواري وڌيڪ سنگين ٿي سگهي ٿي۔

تازن سالن ۾ گڏيل عرب امارات به نون رهائشي منصوبن ۾ گهريلو LPG سلينڊرن جي استعمال بابت سخت پابنديون اختيار ڪيون آهن۔ ڪيترن نون منصوبن ۾ انفرادي سلينڊرن بدران پائپ لائين گيس، مرڪزي گيس سسٽم يا بجلي تي هلندڙ چولهن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي۔

اهو ئي سبب آهي جو ترقي يافته ملڪ گهريلو ماحول ۾ گيس سلينڊر کي سخت حفاظتي ضابطن هيٺ رکندا آهن يا آهستي آهستي وڌيڪ محفوظ متبادل اختيار ڪندا آهن۔

ڪو به ذميوار رياست پنهنجي شهرين کي اهڙي نظام تي مجبور نه ڪرڻ گهرجي، جيڪو سندن زندگين لاءِ خطرو بڻجي سگهي۔

پر پاڪستان ۾ صورتحال ان جي ابتڙ نظر اچي ٿي، جتي ماڻهن کي ڪنٽرول ٿيل پائپ لائين گيس کان هٽائي انفرادي گيس سلينڊرن ڏانهن منتقل ڪيو پيو وڃي۔

هتي سوال اهو ناهي ته پاڪستان ۾ گيس جي کوٽ آهي يا نه، اصل سوال اهو آهي ته ڇا سوئي گيس جا اعليٰ آفيسر اهو سمجهن ٿا ته ڪيترن ڏهاڪن کان استعمال ٿيندڙ پائپ لائين سسٽم کي محدود ڪرڻ سان ماڻهن کي وڌيڪ خطري واري متبادل ڏانهن ڌڪيو وڃي ٿو؟

اهڙي وقت ۾ جڏهن دنيا جا ڪيترائي ملڪ خطرناڪ گيس سلينڊرن جو استعمال گهٽائي رهيا آهن، پاڪستان پنهنجي پائپ لائين سسٽم کان پوئتي هٽي ٻيهر غير محفوظ سلينڊر ڪلچر ڏانهن ويندي نظر اچي ٿو۔

اڄ دنيا ۾ گهريلو استعمال لاءِ گيس جا ٽي بنيادي ذريعا عام آهن:

▫
نيچرل گيس (Natural Gas)
▫
ليڪويفائيڊ پيٽروليم گيس (LPG)
▫
بايو گيس (Biogas)

انهن ٽنهي جي نوعيت ۽ استعمال هڪ ٻئي کان مختلف آهي۔

نيچرل گيس عام طور پائپ لائين ذريعي فراهم ڪئي وڃي ٿي ۽ نسبتاً وڌيڪ ڪنٽرول ٿيل ۽ نگراني لائق نظام رکي ٿي، تنهنڪري شهري علائقن ۾ گهريلو استعمال لاءِ اهم ذريعو سمجهي وڃي ٿي۔

LPG عام طور سلينڊرن يا ٽينڪن ۾ ذخيرو ڪئي وڃي ٿي ۽ گهر اندر ان جو استعمال وڌيڪ احتياط گهري ٿو۔ دنيا ۾ اها گهڻو ڪري انهن علائقن ۾ استعمال ٿئي ٿي جتي پائپ لائين موجود نه هجي، يا متبادل ۽ بيڪ اپ ايندھن طور۔

بايو گيس هڪ مقامي ۽ نسبتاً ماحول دوست ذريعو آهي، جيڪو خاص طور ڳوٺاڻن ۽ ڪميونٽي سطح جي منصوبن ۾ وڌيڪ ڪارائتو ثابت ٿي سگهي ٿو۔

پاڪستان ۾ به محفوظ توانائي پاليسي جو تقاضو اهو هجڻ گهرجي ته شهري رهائشي علائقن ۾، جتي ممڪن هجي، نيچرل گيس کي پائپ لائين ذريعي گهريلو توانائي نظام جو حصو برقرار رکيو وڃي، LPG کي سخت حفاظتي ضابطن هيٺ محدود استعمال تائين رکيو وڃي، ۽ بايو گيس کي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خود ڪفالت لاءِ هٿي ڏني وڃي۔

ڇاڪاڻ⁠تہ محفوظ توانائي رڳو معاشي مسئلو ناهي، پر انساني جانين جي تحفظ جو معاملو به آهي۔

سوئي گيس طرفان گهريلو صارفين جون گيس لائينون ڪاٽي کين سلينڊر استعمال ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ هڪ انتهائي ڳڻتي جوڳو ۽ خطرناڪ قدم آهي۔

گهڻي آبادي وارن رهائشي علائقن ۾ گيس سلينڊر جي غلط استعمال ۾ معمولي غفلت به وڏي باهه، ڌماڪي ۽ وڏي جاني توڙي مالي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿي۔

اهو ئي سبب آهي جو يورپي ملڪن سميت دنيا جي ڪيترن ترقي يافته معاشرن ۾ رهائشي علائقن لاءِ پائپ لائين گيس يا بجلي ذريعي پچائڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن باهه، ڌماڪن ۽ جاني نقصان جي خطري کي گهٽ کان گهٽ ڪري سگهجي۔

هتي هڪ ٻيو اهم تضاد به موجود آهي۔

اسان جي شهرن ۾ آرڪيٽيڪٽ ۽ پلانر اڄ به گهرن کي پائپ لائين گيس جي حساب سان ڊزائين ڪن ٿا۔

ڪچن جي وينٽيليشن، گيس ڊڪٽ، شافٽ ۽ حفاظتي فاصلا سڀ ان بنياد تي ترتيب ڏنا وڃن ٿا ته گيس هڪ مستقل ۽ ڪنٽرول ٿيل لائين مان ايندي۔

جڏهن اهڙي ڊزائين ڪيل گهر ۾ اوچتو گيس سلينڊر رکي ڇڏيو وڃي ٿو ته سڄو حفاظتي تصور متاثر ٿي وڃي ٿو۔

اهو ائين آهي ڄڻ ڪنهن عمارت کي جديد لفٽ لاءِ ڊزائين ڪيو وڃي، پر بعد ۾ ان ۾ رسيءَ تي هلندڙ ابتدائي نظام لڳايو وڃي۔ اهڙي صورتحال ۾ خطري جو وڌڻ فطري ڳالهه آهي۔

هن مضمون جي تياري دوران سوئي گيس جي ڪجهه اعليٰ آفيسرن مون سان ڳالهائيندي اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ ۾ قدرتي گيس جا ذخيرا گهٽجي رهيا آهن، ۽ ان ئي کوٽ سبب نون هائوسنگ منصوبن کي گيس ڪنيڪشن نٿا ڏنا وڃن۔

پر جيڪڏهن رياست واقعي توانائي جي مسئلي کي منطقي نموني حل ڪرڻ چاهي ٿي ته هڪ وڌيڪ محفوظ رستو اهو ٿي سگهي ٿو ته گهريلو سطح تي نسبتاً محفوظ پائپ لائين گيس کي ممڪن حد تائين برقرار رکيو وڃي، جڏهن ته ڪجهه صنعتي يا ڪمرشل استعمال کي متبادل ايندھن جهڙوڪ LPG ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔

ڇاڪاڻ⁠تہ صنعتي ماحول ۾ عام طور حفاظتي نظام، ڪنٽرول ٿيل ماحول ۽ تربيت يافته عملي موجود هوندو آهي۔

پر عملي پاليسي ۾ ڪيترن نون منصوبن ۾ بلڊرن کي گيس پائپ لائين وڇائڻ کان آزاد ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته رهواسي انفرادي LPG سلينڊرن تي ڀاڙڻ تي مجبور ٿين ٿا۔

هتي هڪ ٻيو اهم مسئلو سلينڊرن جي معيار، تياري ۽ وڪري جي سخت نگراني جو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ معيار جا سلينڊر مارڪيٽ ۾ وڏو خطرو پيدا ڪري سگهن ٿا۔

جيڪڏهن گهريلو گيس واقعي گهٽ يا بند ڪرڻي هئي ته بجلي کي ايترو سستو ڪرڻ گهرجي ها جو ماڻهو قدرتي طور Induction Cooking ۽ Electric Heating ڏانهن منتقل ٿي وڃن ها۔

پر بجلي جون قيمتون ايتريون وڌيڪ آهن جو عام ماڻهو وٽ يا ته سلينڊر استعمال ڪرڻ يا ڪيترن علائقن ۾ ڪاٺ ساڙڻ کانسواءِ محدود آپشن بچن ٿا۔

خاص طور گهڻ ماڙ اپارٽمينٽ عمارتن ۾ سلينڊر کڻي وڃڻ ۽ اندر رکڻ هڪ کليل خطرو آهي۔

ان باوجود ڪيترين جڳهن تي Centralized LPG System لازمي قرار نه ڏنو ويو آهي۔

جڏهن ته دنيا جي جديد رهائشي منصوبه بندي ۾ توانائي جي فراهمي کي انفرادي بدران گڏيل ۽ ڪنٽرول ٿيل نظام تحت منظم ڪيو وڃي ٿو۔

انهيءَ ڪري يا ته پائپ لائين گيس، يا مرڪزي ٽينڪ سسٽم، يا مڪمل طور بجلي تي هلندڙ پچائڻ واري نظام کي ترجيح ڏني وڃي ٿي۔

ان پس منظر ۾ پائپ لائين کان انفرادي سلينڊر ڏانهن وڃڻ پاڻ ۾ ڪنهن به اصلاح يا ترقي جي نشاني ناهي، بلڪه جيڪڏهن مناسب حفاظتي نظام موجود نه هجي ته اها واضح پاليسي پسپائي بڻجي سگهي ٿي۔

ان جي هڪ ڏکوئيندڙ مثال جنوري 2026 ۾ اسلام آباد ۾ شادي واري گهر ۾ پيش آيل LPG ڌماڪو آهي، جنهن ۾ گهوٽ ۽ ڪنوار سميت 8 ماڻهو فوت ۽ 12 زخمي ٿيا۔

هن واقعي کان اڳ به 2015 کان 2025 تائين ملڪ ۾ گيس سلينڊر ڌماڪن جا 214 واقعا رپورٽ ٿي چڪا هئا، جن ۾ 447 ماڻهو فوت ۽ 1,302 زخمي ٿيا۔

گهٽ رپورٽنگ سبب حقيقي انگ ان کان وڌيڪ به ٿي سگهي ٿو۔

اهي انگ هڪ اڪيڊمڪ تحقيقي مقالي تي ٻڌل آهن، جنهن جو عنوان آهي:

“Gas Cylinder Explosions in Pakistan: A Decade Long Retrospective Analysis (2015–2025)”

هي تحقيق آڪٽوبر 2025 ۾ ResearchGate تي شايع ٿي ۽ International AIMSCon 2025 ۾ پڻ پيش ڪئي وئي۔

هن مضمون جي آخر ۾ منهنجو پڙهندڙن کان سوال آهي:

ڇا عوام کي گڏ ٿي نون هائوسنگ منصوبن ۽ گهڻ ماڙ رهائشي اپارٽمينٽ عمارتن ۾ محفوظ ۽ مرڪزي گيس سسٽم لاڳو ڪرڻ جو مطالبو نه ڪرڻ گهرجي، ته جيئن هر خاندان کي پنهنجي گهر اندر الڳ الڳ گيس سلينڊر رکڻ تي مجبور نه ڪيو وڃي؟
1
Views
132
150

مزید زمینی حقائق

Image

Image

Image

Image

Image