Home
Image

پاڪستان جي رئيل اسٽيٽ سيڪٽر ۾ سيڙپڪاري لاءِ نئون خطرو: گارنٽيڊ ريٽرن پراجيڪٽس

▫
گارنٽيڊ ريٽرن پراجيڪٽس اهي هوندا آهن، جن ۾ ڊولپر اپارٽمينٽ، آفيس يا دڪان بُڪ ڪرائڻ تي خريدار کي 15 کان 18 سيڪڙو تائين سالياني منافعي جو وعدو ڪندا آهن۔

▫
اهڙين اسڪيمن ۾ سڀ کان وڌيڪ نقصان اڪثر اوورسيز پاڪستانين ۽ رٽائرڊ پينشنرن کي ٿيندو آهي۔

▫
هن آرٽيڪل جي آخر ۾ 14 سوالن جي هڪ چيڪ لسٽ ڏني وئي آهي۔ ان کي محفوظ رکو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها توهان جي سيڙپڪاري کي محفوظ رکڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي۔

پاڪستان ۾ گذريل ڪجهه سالن دوران رئيل اسٽيٽ مارڪيٽ ۾ هڪ نئون اصطلاح تمام گهڻو عام ٿي ويو آهي: “Guaranteed Return” يا “Cash Back Scheme”.

اسان جي ملڪ جي ڪجهه مشهور ڊولپرن مارڪيٽ مان پئسا گڏ ڪرڻ لاءِ اهو طريقو اختيار ڪيو آهي ته اهي بلڊنگ پراجيڪٽس ۾ سيڙپڪارن کي 12 کان 18 سيڪڙو تائين سالياني منافعي جو وعدو ڪن ٿا۔

ظاهري طور اهي آڇون تمام پرڪشش لڳن ٿيون، پر پاڪستان جي رئيل اسٽيٽ مارڪيٽ جي اصل حقيقت ان کان ڪافي مختلف آهي۔

حقيقت اها آهي ته پاڪستان ۾ ڪمرشل پراپرٽي جي حقيقي Rental Yield عام طور 7 کان 8 سيڪڙو جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن ته رهائشي ملڪيتن جي Yield اڪثر 5 کان 6 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هوندي آهي۔

پوءِ سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته هڪ اڻ مڪمل عمارت، جتي اڃا ڪو ڪرائيدار به نه هجي، آخر 12، 15 يا 18 سيڪڙو Guaranteed Return ڪٿان ڏئي سگهي ٿي؟

اهي ڪهڙي قسم جا پراجيڪٽس آهن؟

1۔ Mixed-Use Project

مثال طور هڪ اهڙو منصوبو، جنهن ۾ Retail Shops، Office Spaces ۽ Residential Apartments شامل هجن۔

ڊولپر اهڙي پراجيڪٽ لاءِ 15 سيڪڙو سالياني Guaranteed Cash Back جو وعدو ڪري ٿو۔

يعني جيڪڏهن ڪو خريدار هڪ يونٽ خريد ڪري، ته ڪمپني مخصوص مدت تائين کيس هر سال 15 سيڪڙو منافعو ڏيڻ جو وعدو ڪري ٿي، ڀلي يونٽ ڪرائي تي لڳي يا نه لڳي۔

2۔ Hotel Suite Model يا Retail Only Project

هي ماڊل وڌيڪ خطري وارو ٿي سگهي ٿو۔

هن ۾ خريدار کي هڪ مخصوص يونٽ، جهڙوڪ دڪان يا هوٽل سوئيٽ، وڪرو ڪيو وڃي ٿو، ۽ ڊولپر چوي ٿو ته هو ان يونٽ کي پاڻ هلائيندو، مثال طور هوٽل روم يا شوروم طور، ۽ خريدار کي هر مهيني يا سال 10 کان 20 سيڪڙو تائين ريٽرن ڏيندو۔

هتي عملي طور خريدار رڳو پراپرٽي جو مالڪ نه رهندو، پر هڪ سيڙپڪار بڻجي ويندو، جيڪو مڪمل طور ڊولپر جي آپريشن تي ڀاڙيندو۔

اهو ريٽرن ان وقت تائين جاري رهي سگهي ٿو، جيستائين نوان يونٽ وڪامندا رهن يا پراجيڪٽ وٽ ڪافي فنڊ موجود هجن۔

3۔ Serviced Apartment يا Shared Ownership Model

هن ماڊل ۾ هڪ ئي اپارٽمينٽ کي ڪيترن خريدارن ۾ ورهايو ويندو آهي۔

هر خريدار کي مخصوص مدي لاءِ استعمال جو حق يا ريٽرن جو وعدو ڏنو ويندو آهي۔

پر جڏهن ملڪيت گڏيل هجي ۽ آپريشن ڊولپر جي هٿ ۾ هجي، ته ڪيترين حالتن ۾ سيڙپڪار کي نه منافعو ملي ٿو ۽ نه ئي مڪمل قبضو، رڳو وعدا باقي رهجي وڃن ٿا۔

مالي ماڊل: منافعو ڪٿان اچي ٿو؟

ڪجهه اهڙن منصوبن ۾ ريٽرن حقيقي ڪرائي مان نه، پر نون خريدارن جي پئسن مان ڏنو ويندو آهي۔

هي Ponzi-style Cash Flow Model جهڙو بڻجي سگهي ٿو، جيڪو ان وقت تائين هلندو آهي، جيستائين نيون بُڪنگون مسلسل اينديون رهن۔

جيئن ئي نيون بُڪنگون رڪجن ٿيون، سڄو نظام Domino Effect وانگر ڪمزور ٿيڻ شروع ٿي وڃي ٿو۔

پهريان ادائيگيون دير سان ٿين ٿيون يا بند ٿين ٿيون، پوءِ پراجيڪٽ دير جو شڪار ٿئي ٿو، ۽ آخر ۾ آفيسون يا آپريشن به بند ٿي سگهن ٿا۔

پاڪستاني قانون موجب انهن اسڪيمن جي حيثيت ڇا آهي؟

پاڪستاني قانون موجب ڪا به نجي ڪمپني عام ماڻهن کان پئسا وٺي Guaranteed Profit جو وعدو نٿي ڪري سگهي، جيستائين اها لاڳاپيل ريگيوليٽري شرطون ۽ SECP جون ضروري منظوريون مڪمل نه ڪري۔

SECP Act 1997، Companies Act 2017 ۽ ٻين لاڳاپيل قانونن تحت عوام کان سيڙپ گڏ ڪرڻ ۽ يقيني منافعي جو وعدو ڪرڻ ڪيترائي سنجيده قانوني ۽ ريگيوليٽري سوال پيدا ڪري سگهي ٿو۔

جيڪڏهن پوءِ به سيڙپڪاري ڪرڻ چاهيو ٿا، ته ڊولپر کان هي 14 سوال ضرور پڇو:

▫
توهان 12، 15 يا 18 سيڪڙو منافعو ڪهڙي آمدني مان ڏيندا؟
▫
اهو منافعو ڪيترا سال جاري رهندو؟ ان کان پوءِ ڇا ٿيندو؟
▫
ڇا اها گارنٽي لکيل معاهدي ۾ صاف طور شامل آهي؟
▫
منافعو ڪمپني جي پنهنجي اڪائونٽ مان ڏنو ويندو يا نون بُڪنگن جي پئسن مان؟
▫
جيڪڏهن نيون بُڪنگون بند ٿي وڃن، ته ڇا ريٽرن پوءِ به جاري رهندو؟
▫
ڇا هن اسڪيم لاءِ SECP جي ضروري منظوري موجود آهي؟
▫
ڇا ڪا Insurance يا Guarantee Bond موجود آهي؟
▫
ڇا سيڙپڪارن جي رقم Escrow Account ۾ رکي ويندي؟
▫
پراجيڪٽ جي موجوده Construction Progress ڪيتري آهي؟
▫
ڇا ڊولپر اڳ ۾ ڪو پراجيڪٽ ڪاميابي سان مڪمل ڪيو آهي؟
▫
سيڙپڪار لاءِ Exit Policy ڇا آهي؟
▫
پراجيڪٽ جي حقيقي Rental Yield ڪيتري آهي؟
▫
جيڪڏهن پراجيڪٽ ايترو منافعو ڏيندڙ آهي، ته ڊولپر بئنڪ کان قرض ڇو نٿو وٺي؟
▫
ڇا زمين جي اصل ملڪيت جا مڪمل ۽ قانوني دستاويز موجود آهن؟

هي 14 سوالن جي چيڪ لسٽ توهان جي سيڙپڪاري کي فراڊ، غلط واعدن ۽ ممڪن مالي نقصان کان بچائڻ ۾ اهم مدد ڪري سگهي ٿي۔
0
Views
54
19

مزید زمینی حقائق

Image

Image

Image

Image

Image