Home
Image

پنجاب جي شهرن جي زوننگ تبديل ڪري دولت ٺاهڻ جي نئين راند: فائدو ڪنهن کي ۽ نقصان ڪنهن کي؟

▫
رهائشي علائقن کي ڪمرشل علائقن ۾ تبديل ڪرڻ جو ڪاروبار

▫
فيصلا ڪير ڪري رهيو آهي؟ فائدو ڪير وٺي رهيو آهي؟

▫
۽ ان جو شهر، ٽريفڪ ۽ عام شهري تي ڪهڙو اثر پئجي رهيو آهي؟

ڪنهن رهائشي علائقي ۾ سرڪاري يا ڪمرشل آفيس قائم ٿيڻ يا تعليمي ادارو کلي وڃڻ زوننگ جي ناڪامي جي نشاني آهي۔

مان لاهور جي گارڊن ٽائون جي ابوبڪر بلاڪ ۾ رهندو آهيان۔ ڪجهه سال اڳ تائين هي مڪمل رهائشي علائقو سمجهيو ويندو هو: پرسڪون، صاف، محفوظ ۽ رهڻ لاءِ مناسب۔

پر پوءِ هڪ ڏينهن منهنجي گهر کان رڳو چار گهرن جي فاصلي تي حڪومت جو Excise and Taxation Office کوليو ويو۔

ان کان پوءِ روڊ تي گاڏين جو رش مستقل ٿي ويو، ماڻهن جون قطارون لڳڻ شروع ٿي ويون، بينچن تي ويٺل ايجنٽن سڄي روڊ کي آفيس ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ آس پاس جي گهرن ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ پنهنجي گهر تائين پهچڻ به ڏکيو ٿي ويو۔

ان کان اڳ به ڪجهه Call Centers ۽ Marriage Halls هن علائقي ۾ قائم ٿي چڪا هئا۔

اهڙيءَ طرح علائقي جو پرسڪون، هوادار رهائشي ماحول ۽ گهاٽا وڻ، جيڪي ڪڏهن هن علائقي جي سڃاڻپ هئا، آهستي آهستي ختم ٿيندا ويا ۽ انهن جي جاءِ ماڻهن جي هجوم ۽ گاڏين جي مسلسل شور ورتي۔

شهر جي هڪ انتهائي قيمتي رهائشي علائقي ۾ تجارتي سرگرمين جو فائدو نه مون کي ٿيو ۽ نه ئي منهنجي پاڙيسرين کي۔

فائدو رڳو انهن چند ماڻهن کي ٿيو، جن پنهنجا رهائشي گهر ڪمرشل سرگرمين لاءِ ڪرائي تي ڏئي ڇڏيا۔

پر جيڪي ماڻهو هتي ئي رهڻ چاهين ٿا، اهي هاڻي ڪيترن مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن۔

اصل سوال اهو آهي ته شهر جي Development Authority ڪرائيدارن کي ڪمرشل سرگرميون ڪرڻ جي اجازت آخر ڪيئن ڏني، جڏهن ته منهنجو گهر ۽ آس پاس جا سڀ گهر واضح طور تي Residential Zone ۾ اچن ٿا؟

ممڪن آهي ڪجهه ماڻهو پڇن ته Residential Zone ڇا هوندو آهي؟

اچو ته ان کي سادي نموني سمجهون۔

Zoning جو بنيادي مطلب اهو آهي ته شهر يا علائقي کي نقشي تي ورهائي اهو طئي ڪيو وڃي ته:

▫
ڪٿي رڳو گهر ٺهي سگهن ٿا۔
▫
ڪٿي دڪان ۽ پلازا ٺهي سگهن ٿا۔
▫
ڪٿي فيڪٽري لڳي سگهي ٿي۔
▫
ڪٿي پارڪ، Green Area يا Open Space لازمي طور محفوظ رهندا۔
▫
ڪٿي اسڪول، اسپتال، مسجد يا Public Building ٺهندي۔
▫
۽ ڪٿي Transport جو مرڪزي نيٽ ورڪ، Bus Routes، روڊ ۽ Traffic Corridors ٺاهيا ويندا، ته جيئن شهر منظم، محفوظ ۽ رهڻ لائق رهي۔

هي ورهاست قانوني هوندي آهي ۽ ان کي شهر جو Land Use Plan يا Zoning Code چيو ويندو آهي۔

دنيا جي گهڻن Metropolitan شهرن ۾ زمين کي عام طور پنج کان ست بنيادي Zoning Categories ۾ ورهايو ويندو آهي، ته جيئن شهر منظم طريقي سان ترقي ڪري ۽ رهائش، واپار ۽ ماحول جي وچ ۾ توازن برقرار رهي۔

انهن ۾ عام طور شامل آهن:

▫
Residential Zone
▫
Commercial Zone
▫
Industrial Zone
▫
Green يا Open Space Zone
▫
Public and Community Zone

ڪجهه وڏن شهرن ۾ Mixed-Use ۽ Special Planning Districts به شامل هوندا آهن، پر بنيادي ڍانچو تقريباً سڄي دنيا ۾ هڪجهڙو هوندو آهي۔

هي نظام شهري ترقي، ٽريفڪ جي دٻاءَ مطابق Infrastructure جي ورهاست ۽ مجموعي نظم و ضبط جو بنياد بڻجي ٿو۔

زوننگ جو بنيادي مقصد ڇا آهي؟

هر وڏي شهر ۾ Zoning ان لاءِ ڪئي ويندي آهي ته شهر منظم، متوازن ۽ محفوظ نموني ترقي ڪري ۽ هر هنڌ اهو ئي تعمير ٿئي جيڪو ان علائقي لاءِ مناسب هجي۔

مقصد اهو هوندو آهي ته رهائشي پاڙن ۾ سڪون برقرار رهي، Commercial Zones ۾ مناسب روڊ ۽ Parking موجود هجي، ۽ فيڪٽريون رهائشي آبادي کان پري رکيون وڃن۔

اهڙيءَ طرح Parks، Green Belts ۽ Open Spaces محفوظ رهن، ته جيئن شهرين کي صاف ماحول ۽ کليل جايون ملي سگهن۔

Zoning ٽريفڪ، Sewerage، بجلي ۽ پاڻي جي نظام تي دٻاءُ متوازن رکڻ ۾ مدد ڪري ٿي، ۽ اهو يقيني بڻائي ٿي ته قانوني منظوري کان سواءِ ڪو به مالڪ پنهنجي ملڪيت جي استعمال کي تبديل نه ڪري سگهي۔

سادن لفظن ۾، Zoning شهر کي بي ترتيبي، افراتفري ۽ بنا منصوبه بندي واري تعمير کان بچائڻ جو بنيادي نظام آهي۔

اهو به ياد رکڻ گهرجي ته هر شهر ۾ Zoning کان اڳ هڪ باقاعده Master Plan ٺاهيو ويندو آهي، جيڪو عام طور 20 کان 25 سالن لاءِ هوندو آهي۔

ان کي Statutory Master Plan يا Approved Master Plan چيو ويندو آهي، ۽ انهيءَ تحت سڄي شهر جي Zoning، Land Use ۽ Development جو نقشو طئي ٿيندو آهي۔

زوننگ جي تبديلي مان فائدو ڪنهن کي ٿيندو آهي ۽ نقصان ڪنهن کي؟ اها ڳالهه جيڪا ماڻهو اڪثر نٿا سمجهن

Zoning جي تبديلي شروعات ۾ ڪجهه پراپرٽي مالڪن کي خوش ضرور ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سمجهن ٿا ته هاڻي سندن گهر ڪروڙين رپين ۾ وڪامندا۔

پر حقيقت اها آهي ته Change of Land Use جو اصل فائدو اڪثر محدود ۽ خاص ماڻهن کي ملندو آهي۔

مثال طور ترقياتي ادارن جا ڪجهه ملازم، جن وٽ ملڪيتن جي فائلن ۽ اندروني ڄاڻ تائين رسائي هوندي آهي، ڪجهه مخصوص Developers، Property Groups ۽ مقامي سياسي ماڻهو۔

پر نقصان سڄي علائقي کي برداشت ڪرڻو پوندو آهي۔

جڏهن هڪ رهائشي علائقو Residential Zone کان Commercial Zone ۾ تبديل ٿيندو آهي ته شروعات ۾ ڪجهه ملڪيتن جون قيمتون وڌنديون آهن، پر ڪجهه سالن کان پوءِ Traffic Pressure، شور، Parking جا مسئلا، Sewerage تي دٻاءُ، Infrastructure تي اضافي Load ۽ Green Areas جي تباهي سڄي علائقي کي متاثر ڪرڻ شروع ڪري ڏيندي آهي۔

ها، Main Road تي واقع ملڪيت جي قيمت ضرور وڌي سگهي ٿي، پر اندروني روڊن ۽ گهٽين ۾ موجود گهرن جي قيمت گهٽجڻ شروع ٿي سگهي ٿي۔

اهڙن گهرن جا خريدار محدود ٿي ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ مارڪيٽ جو ڌيان Main Road Front Properties ڏانهن هليو ويندو آهي۔

۽ اهي ئي ماڻهو، جيڪي شروعات ۾ قيمتن جي وڌڻ تي خوش ٿيندا آهن، ڪجهه سالن کان پوءِ انهيءَ تبديلي جا سڀ کان وڏا متاثر بڻجي سگهن ٿا۔

اسان وٽ Zoning جي نالي تي ڇا ٿي رهيو آهي؟

پنجاب، خاص طور لاهور ۾، Zoning جو عمل پنهنجي اصل شهري منصوبه بندي واري مقصد کان هٽي ڪري ڪيترين حالتن ۾ هڪ منافع بخش ڪاروبار جي صورت اختيار ڪري ويو آهي۔

Change of Land Use جي نالي تي رهائشي گهرن کي Commercial استعمال ۾ آندو وڃي ٿو، Green Belts کي Concrete ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، ۽ اسڪولن يا اسپتالن لاءِ مخصوص زمينون به پلازن ۾ تبديل ٿيڻ جون مثالون موجود آهن۔

ان عمل کي Zoning Manipulation ۽ Unregulated Conversion چيو ويندو آهي۔

ان سان Master Plan ڪمزور ٿيندو آهي ۽ شهر جي جوڙجڪ بگڙندي ويندي آهي۔

جڏهن ڪنهن Residential Plot کي Commercial قرار ڏنو وڃي ٿو ته ڪجهه حالتن ۾ ان جي قيمت ڪجهه ڏينهن اندر ٻه يا ٽي ڀيرا وڌي سگهي ٿي۔

ان سان Speculative Development ته وڌي ٿي، پر شهرين جون اصل ضرورتون پوئتي رهجي وڃن ٿيون۔

اهو ئي سبب آهي جو لاهور، فيصل آباد، ملتان، راولپنڊي ۽ ٻين شهرن ۾ زمين ساڳي رهندي آهي، پر رڳو Classification بدلجڻ سان سڄي مارڪيٽ جا Dynamics بدلجي ويندا آهن۔

نتيجي ۾ شهر منظم نظام بدران بي ترتيب ۽ نفعي تي ٻڌل Real Estate Expansion جو شڪار ٿين ٿا۔

اصل مسئلو اهو آهي ته Zoning جي تبديلي جا فيصلا عوام جي سامهون نٿا ٿين۔

نه مناسب Open Hearing ٿئي ٿي، نه علائقي جي رهواسين جي باقاعده راءِ ورتي وڃي ٿي، ۽ نه ئي Planning جي اصولن تي عوامي بحث ٿيندو آهي۔

وڏو اختيار ڪجهه ماڻهن تي مشتمل Land Use Conversion Committee وٽ هوندو آهي، جيڪا سڄي علائقي جي مستقبل تي اثر انداز ٿيندڙ فيصلو ڪري سگهي ٿي۔

درخواست جي File تيار ٿئي ٿي، رسمي Note لڳي ٿو، دستخط ٿين ٿا ۽ هڪ Residential Zone Commercial ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو۔

عوام کي اڪثر ان وقت خبر پوي ٿي، جڏهن فيصلو اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هوندو آهي۔

هن نظام کي درست ڪرڻ لاءِ Commercialization جو اختيار صرف Development Authority وٽ نه هجڻ گهرجي

پنجاب ۾ Zoning جي خراب ٿيل نظام کي درست ڪرڻ لاءِ سڀ کان پهريان هڪ واضح قانوني Framework لاڳو ڪرڻو پوندو، جيڪو دنيا جي منظم شهرن ۾ بنيادي اصول سمجهيو ويندو آهي۔

ان ۾ Unified Zoning Code، Public Hearing، Environmental Impact Assessment ۽ هڪ آزاد Independent Land Use Authority شامل هجڻ گهرجي۔

ترقي يافته ملڪن ۾ Zoning جي ڪنهن وڏي تبديلي جي منظوري ان وقت تائين نٿي ڏني وڃي، جيستائين ٻه بنيادي مرحلا مڪمل نه ٿين۔

پهريون مرحلو Public Notice جو هوندو آهي۔

ٻيو مرحلو Open Hearing جو هوندو آهي، جتي علائقي جا رهواسي، ڪاروباري ماڻهو ۽ لاڳاپيل شهري تنظيمون پنهنجون رايا، اعتراض ۽ تجويزون پيش ڪندا آهن۔

هي شفافيت ان ڪري ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ Zoning جي هر تبديلي شهرين جي زندگي، ٽريفڪ، ماحول ۽ علائقي جي مستقبل تي سڌو اثر وجهي ٿي۔

نيويارڪ، لنڊن، استنبول ۽ دبئي جهڙن وڏن شهرن ۾ Land Conversion ڪو معمولي عمل ناهي۔

اتي تبديلي ان وقت منظور ڪئي ويندي آهي، جڏهن مڪمل تحقيق مان ثابت ٿئي ته علائقي جي Traffic Capacity متاثر نه ٿيندي، Parking ڪافي هوندي، Green Belts محفوظ رهندا ۽ Infrastructure تي غير ضروري دٻاءُ نه پوندو۔

اهو فيصلو به رڳو هڪ اداري جو نه هوندو آهي۔

هڪ باقاعده Urban Planning Board ويهندو آهي، جنهن ۾ Town Planners، Environmental Experts، Legal Experts، Engineers ۽ علائقي جا نمائندا شامل هوندا آهن، ۽ سڀني جي راءِ کي اهميت ڏني ويندي آهي۔

پنجاب جي سڀني شهرن ۾ به اهو ئي طريقو اختيار ڪرڻ ضروري آهي۔

هر تجويز ڪيل تبديلي پهريان ميڊيا ذريعي عوام جي سامهون پيش ڪئي وڃي، پوءِ Technical Experts جي Panel وٽ وڃي، ۽ آخر ۾ شهر جي Main City Council، جنهن ۾ چونڊيل نمائندا ۽ Technocrats شامل هجن، ان تي فيصلو ڪري ۽ Development Authority کي رڳو عملدرآمد لاءِ ڏئي۔

Commercialization جو فيصلو ڪرڻ جو مڪمل اختيار صرف Development Authorities وٽ نه هجڻ گهرجي۔

جيستائين Zoning جو عمل واضح قانون، شفاف طريقيڪار ۽ شهرين جي باقاعده شموليت کان سواءِ هلندو رهندو، شهر ڪمزور رهندا ۽ انهن جي مستقبل بابت طاقت ڪجهه بااثر هٿن ۾ محدود رهندي۔
1
Views
66
26

مزید زمینی حقائق

Image

Image

Image

Image

Image