Home
Image

مستقبل ۾ گهرن ۽ پلاٽن جي قيمت جو تعين زمين جي لوڪيشن کان وڌيڪ زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح جي بنياد تي ڪيو ويندو

نئين هائوسنگ سوسائٽي ۾ پلاٽ خريد ڪرڻ وقت اها ڳالهه هميشه ياد رکو ته مستقبل ۾ گهر يا پلاٽ جي قيمت جو دارومدار ان جي لوڪيشن کان وڌيڪ زيرِ زمين پاڻيءَ جي موجودگي ۽ سطح تي ٿي سگهي ٿو.

زميني حقيقتون: سيد شايان جو ڪالم

روايتي طور تي سڄي دنيا ۾ ملڪيت جي قيمت ۽ قدر جو اندازو ”لوڪيشن، لوڪيشن، لوڪيشن“ جي اصول موجب لڳايو ويندو آهي، پر بدلجندڙ ماحولياتي حالتن ۽ پاڻيءَ جي وڌندڙ بحران مستقبل جي ريئل اسٽيٽ جا معيار بلڪل تبديل ڪري ڇڏيا آهن.

مستقبل ۾ ڪنهن پلاٽ يا رهائشي منصوبي جي قيمت جو تعين رڳو لوڪيشن، رستن ۽ سهولتن جي بنياد تي نه ٿيندو، پر پاڻيءَ جي مسلسل دستيابي به ان ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي. جن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي، اتي رهائش جا خرچ وڌي سگهن ٿا، جنهن سان ملڪيتن جون قيمتون متاثر ٿي سگهن ٿيون. پاڪستان جي ريئل اسٽيٽ مارڪيٽ ۾ هي هڪ اهم، پر نسبتاً نظرانداز ڪيل پهلو آهي.

پاڪستان ۾ پاڻيءَ جي کوٽ هاڻي رڳو ماحولياتي مسئلو نه رهي آهي، پر رهائشي خرچن ۽ بنيادي سهولتن سان لاڳاپيل هڪ اهم مسئلو پڻ بڻجي رهي آهي.

6 آڪٽوبر 2026ع جي ڊان اخبار جي رپورٽ موجب، ڪراچي جي ڪلفٽن ۽ ڊفينس جي رهواسين جو پاڻيءَ جي ٽينڪرن تي دارومدار ڏينهون ڏينهن وڌي رهيو آهي. سرڪاري ٽينڪر سروس ۾ ٻن کان ٽن مهينن تائين دير ٿيڻ جون شڪايتون عام آهن، جڏهن ته ڪجهه خانگي ٽينڪرن جي قيمت 12,000 رپين تائين ٻڌائي وئي آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته جيڪو گهر مهيني ۾ چار ٽينڪر استعمال ڪري ٿو، ان کي رڳو پاڻيءَ تي 48,000 رپيا خرچ ڪرڻا پون ٿا.

ساڳيءَ طرح اسلام آباد جي خانگي هائوسنگ سوسائٽي ”ڊاڪٽرز ٽائون“ جي رهواسين ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان (APP) جي 2023ع واري رپورٽ ۾ شڪايت ڪئي هئي ته سوسائٽي کي پاڻيءَ جا بل ادا ڪرڻ باوجود کين 2,000 کان 4,000 رپيا في ٽينڪر جي حساب سان پاڻي خريد ڪرڻو پوي ٿو.

رپورٽ ۾ پي ڊبليو ڊي واري علائقي ۾ پڻ پاڻيءَ جي کوٽ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. 12 سيپٽمبر 2022ع تي روزاني ڊان رپورٽ ڪيو ته اسلام آباد جي سيڪٽر I-14 ۽ I-16 ۾ پاڻيءَ جي باقاعده فراهمي نه هجڻ ۽ زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ سبب رهواسي خانگي بورنگ ۽ ٽينڪرن تي ڀاڙي رهيا هئا، جن جي قيمت 3,500 کان 4,000 رپيا في ٽينڪر هئي.

ان کان علاوه، 19 جولاءِ 2026ع تي اسلام آباد ٽربيون سيڪٽر H-13 جي رهواسين جون شڪايتون رپورٽ ڪيون ته ٽيوب ويل سڪي وڃڻ ۽ زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ سبب کين مهانگا پاڻيءَ جا ٽينڪر خريد ڪرڻا پئجي رهيا آهن.

اهي مثال ظاهر ڪن ٿا ته گهر خريد ڪرڻ وقت رڳو پلاٽ جي قيمت ۽ لوڪيشن نه، پر پاڻيءَ جي مستقل دستيابي ۽ ان جي خرچن جو به جائزو وٺڻ ضروري آهي.

مون کي خدشو آهي ته مستقبل ۾ اهي هائوسنگ سوسائٽيون تيزيءَ سان پنهنجي ڪشش ۽ اهميت وڃائي ويهنديون، جتي زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح مسلسل گهٽجي رهي آهي يا پاڻي آلوده ٿيندو پيو وڃي. جيڪڏهن پيئڻ جي صاف پاڻيءَ جي مستقل فراهمي يقيني نه بڻائي وئي ته اهڙين هائوسنگ سوسائٽين ۾ ملڪيتن جون قيمتون متاثر ٿي سگهن ٿيون ۽ وقت گذرڻ سان گڏ اتان آباديءَ جي لڏپلاڻ پڻ شروع ٿي سگهي ٿي.

ايندڙ ڏينهن ۾ رڳو ماحول دوست ۽ ماحولياتي تحفظ تي ٻڌل ريئل اسٽيٽ (Eco-friendly & Sustainable Real Estate) جي گهرج ۾ اضافو ٿيندو. اهي هائوسنگ اسڪيمون جيڪي واٽر مئنيجمينٽ، واٽر ٽريٽمينٽ پلانٽس ۽ زيرِ زمين آبي وسيلن جي تحفظ تي ڪم ڪنديون، ڊگهي مدي ۾ سڀ کان وڌيڪ محفوظ ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري ثابت ٿي سگهن ٿيون.

هن مضمون جو بنيادي مقصد اهو آهي ته پاڪستان ۾ نين هائوسنگ سوسائٽين ۾ پلاٽ خريد ڪرڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي ۽ خريدار طرفان ان جي فني جاچ پڙتال جو ڪو خاص رواج ناهي، جڏهن ته ملڪ جي مختلف شهرن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح مسلسل گهٽجڻ سبب هي معاملو انتهائي اهم بڻجي چڪو آهي.

اها ذميواري پلاٽ خريد ڪندڙن لاءِ به اوتري ئي ضروري آهي، جيتري هائوسنگ سوسائٽين جي ڊولپرز لاءِ. جڏهن ڪا نئين هائوسنگ اسڪيم ٺاهي وڃي يا ان ۾ پلاٽ خريد ڪيو وڃي ته هيٺين پنجن بنيادي ڳالهين جي تصديق ڪرڻ ضروري آهي.

1. زيرِ زمين پاڻيءَ جي گهرائي (Water Table Depth): مقامي علائقي ۾ پاڻي ڪيترن فوٽن جي گهرائي تي موجود آهي ۽ گذريل 5 کان 10 سالن دوران ان جي سطح ۾ ڪيتري گهٽتائي آئي آهي؟

2. پاڻيءَ جو معيار (TDS Testing): ڇا پاڻي پيئڻ جي لائق آهي يا کارو ۽ سخت (Hard/Saline Water) آهي؟ جيڪڏهن پاڻيءَ ۾ حل ٿيل مادن جي مجموعي مقدار (Total Dissolved Solids، TDS) تمام گهڻي هجي ته واٽر فلٽريشن ۽ آر او (RO) پلانٽس جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.

3. ريچارج جو نظام: ڇا سوسائٽي جي ماسٽر پلان ۾ برسات جي پاڻيءَ کي گڏ ڪرڻ (Rainwater Harvesting) ۽ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ذخيرن کي ٻيهر ڀرڻ (Groundwater Recharge) لاءِ ڪو خاص نظام شامل آهي؟

4. ڊرينيج جو نظام: ڇا سوسائٽي ۾ برسات ۽ استعمال ٿيل پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ اثرائتو ڊرينيج (Drainage) نظام موجود آهي؟

5. سوسائٽي جو پنهنجو واٽر سپلاءِ نيٽ ورڪ: سوسائٽي وٽ پنهنجي ٽيوب ويلن، واٽر فلٽريشن پلانٽس ۽ اوور هيڊ واٽر ٽينڪن جو ڪهڙو انتظام آهي؟

انهن سهولتن جي موجودگي سان خريدارن جو اعتماد وڌندو، پلاٽن جي وڪري ۾ آساني ٿيندي ۽ اهڙين هائوسنگ سوسائٽين جي گهرج ٻين سوسائٽين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.

اهي ئي سهولتون مستقبل ۾ ملڪيت جي بهتر مارڪيٽ ويليو جو سبب پڻ بڻجي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته خريدار رڳو سستي پلاٽ بدران پاڻيءَ جي مستقل دستيابي ۽ گهٽ رهائشي خرچن کي به ترجيح ڏيندا.

ماحولياتي تحفظ جي اهميت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳايو ته دنيا جا لڳ ڀڳ 200 ملڪ هر سال گڏيل قومن جي عالمي ماحولياتي ڪانفرنس (COP) ۾ شرڪت ڪن ٿا، جتي عالمي اڳواڻ، حڪومتي نمائندا ۽ ماهر موسمي تبديلي، پيئڻ جي صاف پاڻي، آبهوا ۽ انهن جي مستقبل جي اثرن تي غور ويچار ڪن ٿا.

هاڻي ٿورو سوچيو ته جنهن مسئلي کي سڄي دنيا ايتري سنجيدگيءَ سان وٺي رهي آهي، پاڪستان ۾ نين هائوسنگ سوسائٽين جي منصوبابندي دوران ان کي ڪيتري اهميت ڏني پئي وڃي؟

اسان جي گڏيل خانداني نظام ۾ گهڻا خاندان 30 کان 40 سالن تائين هڪ ئي گهر ۾ رهندا آهن. اڄ 2026ع آهي، ان ۾ 40 سال شامل ڪريو ته 2066ع ٿئي ٿو.

ڇا گهر يا پلاٽ خريد ڪرڻ وقت اسان ڪڏهن سوچيو آهي ته ان وقت تائين زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح، پاڻيءَ جي دستيابي ۽ ماحولياتي حالتون ڪٿي پهچي چڪيون هونديون؟

انهيءَ ڪري مان وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن ۽ سڀني ڊولپمينٽ اٿارٽين آڏو بار بار اهو سوال اٿاريندو آهيان ته ڪنهن به اهڙي نئين هائوسنگ سوسائٽي کي منظوري نه ڏني وڃي، جنهن جي ماسٽر پلان ۾ پاڻيءَ جي مستقل فراهمي، واٽر ٽريٽمينٽ، Rainwater Harvesting، Groundwater Recharge ۽ اثرائتي Drainage جو عملي ۽ قابلِ عمل انتظام موجود نه هجي.

مون لاهور، ڪراچي، اسلام آباد ۽ فيصل آباد جي ڊولپمينٽ اٿارٽين جي ضابطن جو جائزو ورتو ته معلوم ٿيو ته ماحولياتي تحفظ ۽ پاڻيءَ جي انتظام سان لاڳاپيل قانون ۽ ضابطا ته موجود آهن، پر اصل سوال انهن تي عملدرآمد ۽ مستقبل ۾ پاڻيءَ جي مستقل دستيابي جو آهي.

لاهور ڊولپمينٽ اٿارٽي (LDA) جي Building and Zoning Regulations 2019 ۾ Rainwater Harvesting ۽ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ريچارج جون شرطون موجود آهن.

اسلام آباد ۾ ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (CDA) جي 2023ع جي ضابطن تحت هائوسنگ سوسائٽين کان واٽر سپلاءِ، سيوريج ٽريٽمينٽ ۽ ماحولياتي منظوري جو تقاضو ڪيو ويندو آهي.

ڪراچي ۾ Sindh Environmental Protection Agency جي Environmental Assessment Regulations 2021 تحت هائوسنگ منصوبن جي ماحولياتي جاچ جو نظام موجود آهي.

جڏهن ته فيصل آباد ڊولپمينٽ اٿارٽي (FDA) جي Building and Zoning Regulations 2020 ۾ Rainwater Harvesting ۽ Groundwater Recharge جون باقاعده شرطون شامل آهن.

ان سڀ جي باوجود بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا نئين هائوسنگ سوسائٽي کي منظوري ڏيڻ کان اڳ اهو به ڏٺو ويندو آهي ته ايندڙ 30 کان 40 سالن تائين اتي پاڻي ڪٿان ايندو؟

زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح ڪيتري تيزيءَ سان هيٺ وڃي رهي آهي؟ ڇا پاڻي پيئڻ جي لائق آهي يا نه؟ ۽ وڌندڙ آباديءَ لاءِ پاڻيءَ جو انتظام ڪيئن ٿيندو؟

مون چئني شهرن جي ڊولپمينٽ اٿارٽين جي قانونن ۽ ضابطن جو تمام غور سان جائزو ورتو، پر مون کي ڪٿي به اهڙي ڪا شرط يا پابندي نظر نه آئي، جنهن مان اطمينان ٿي سگهي ته نين هائوسنگ سوسائٽين ۾ ايندڙ 30 کان 40 سالن تائين پاڻيءَ جي فراهمي يقيني بڻائي ويندي.

اوڪاڙا ۽ ساهيوال جي زرعي پٽي کان وٺي فيصل آباد ۽ چنيوٽ جي صنعتي علائقن تائين زيرِ زمين پاڻيءَ جو بحران سنگين ٿيندو پيو وڃي. انهن علائقن جي ڪجهه حصن ۾ پاڻيءَ جو کاراڻ وڌي رهيو آهي ۽ TDS جي مقدار پڻ مقرر ڪيل حدن کان وڌي رهي آهي.

لاهور جي خاص طور ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي بي انتها استعمال ۽ راوي درياهه ۾ پاڻيءَ جي محدود وهڪري سبب پاڻيءَ جي سطح مسلسل گهٽجي رهي آهي، جڏهن ته ڪجهه علائقن ۾ سنکيو (Arsenic) سميت ٻين آلودگين جي موجودگي به ڳڻتيءَ جو سبب آهي.

اسلام آباد ۾ به وڌندڙ آبادي، نين هائوسنگ سوسائٽين ۽ ٽيوب ويلن تي ڀاڙڻ سبب زيرِ زمين پاڻيءَ جا ذخيرا دٻاءَ هيٺ آهن.

بلوچستان، خاص طور ڪوئيٽا، ژوب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صورتحال وڌيڪ سنگين آهي، جتي گهٽ برساتن، قدرتي ريچارج جي کوٽ ۽ بي انتها ٽيوب ويلن پاڻيءَ جي سطح کي خطرناڪ حد تائين هيٺ پهچائي ڇڏيو آهي.

ٻئي طرف ڪراچي ۽ ٺٽي جي ساحلي پٽي ۾ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ جو زيرِ زمين مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ داخل ٿيڻ، پاڻيءَ جي آلودگي ۽ سرڪاري فراهمي جا ناڪافي انتظام شهرين جي مشڪلاتن ۾ وڌيڪ اضافو ڪري رهيا آهن.

انهن حالتن ۾ منهنجو بنيادي سوال اهو آهي ته جڏهن ملڪ جي وڏن شهرن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي سطح مسلسل گهٽجي رهي آهي ۽ ڪيترن علائقن ۾ پاڻي پيئڻ جي لائق به نه رهيو آهي، ته پوءِ اسان نين هائوسنگ سوسائٽين جي نالي تي شهرن کي وڌيڪ پکيڙڻ واري پاليسي تي ڇو قائم آهيون؟

ڇا اهو وڌيڪ مناسب نه ٿيندو ته نين هائوسنگ سوسائٽين جي بي انتها واڌ بدران اسان عمودي رهائش (Vertical Housing) کي ترجيح ڏيون، موجوده شهرن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر بڻايون، پاڻيءَ جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي نظام کي جديد بڻايون ۽ موجود وسيلن جو وڌيڪ اثرائتو استعمال ڪريون؟

هن مضمون سان گڏ مان پاڪستان جي چئن وڏن شهرن، لاهور، ڪراچي، اسلام آباد ۽ ڪوئيٽا جو هڪ تصوراتي گراف پڻ شايع ڪري رهيو آهيان، جنهن ۾ 2000ع کان 2026ع تائين زيرِ زمين پاڻيءَ جي گهٽجندڙ سطح کي علامتي انداز ۾ ڏيکاريو ويو آهي.

هي گراف حقيقي ماپن يا سال وار انگن اکرن تي ٻڌل ناهي، پر پاڻيءَ جي وڌندڙ بحران جي سنگيني کي سمجهائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.

منهنجي گذارش آهي ته پنهنجي قيمتي وقت مان ڪجهه گهڙيون ڪڍي هن تصوير ۾ پيش ڪيل تصوراتي گراف کي غور سان ڏسو.

گهڻيون ڳالهيون توهان کي پاڻمرادو سمجهه ۾ اچي وينديون.
0
Views
22
0

مزید زمینی حقائق

Image

Image

Image

Image

Image