Home
Image

کله چې پیاز او رومیان ګران شي، موږ شکایت کوو، خو کله چې د ځمکو او کورونو بیې لوړې شي، نو ولې خوشحالۍ کوو؟

کله چې د پیازو او رومیانو بیې یوازې څو روپۍ لوړې شي، موږ سمدستي د ګرانۍ په اړه شکایتونه پیل کوو. په رسنیو او ټوله ټولنه کې شور او غوغا راپورته شي. خو کله چې د ځمکو، استوګنیزو پلاټونو او کورونو بیې په یوه شپه کې دوه یا درې برابره شي، نو موږ ولې خوشحالۍ کوو؟

حقیقت دا دی چې د جایدادونو لوړېدونکې بیې پر میلیونونو خلکو مستقیم اغېز کوي، په ځانګړي ډول پر هغو کسانو چې نه خپل کور لري، نه اضافي پلاټونه او نه نور جایدادونه، او نه هم د جایدادونو د بیو له لوړېدو څخه د مالي ګټې اخیستلو فرصت لري.

ولې د ورځنیو اړتیاوو د توکو ګراني موږ اندېښمن کوي، خو د ځمکو او کورونو د بیو لوړېدل د سوکالۍ، بریالیتوب او اقتصادي پرمختګ نښه ګڼو؟

زموږ د دې متضاد چلند تر شا ګڼ مهم رواني، ټولنیز او اقتصادي عوامل موجود دي. راځئ هڅه وکړو چې پوه شو، ارواپوهنه او اقتصاد دا ډول فکر څنګه تشریح کوي.

نامتو امریکایي اقتصادپوه اروینګ فشر (Irving Fisher) په ۱۹۲۸ کال کې په خپل کتاب The Money Illusion کې د دې رواني او اقتصادي چلند تفصیلي څېړنه کړې وه. هغه څرګنده کړې وه چې عام خلک ډېر ځله د پیسو ظاهري ارزښت (Nominal Value) د هغو له حقیقي پېرود ځواک (Real Purchasing Power) سره ګډوي او د ګرانۍ اغېزې له پامه غورځوي. په اقتصاد کې دې تمایل ته مالي وهم (Money Illusion) ویل کېږي.

له اروینګ فشر څخه مخکې هم ګڼو اقتصادي مفکرینو پر دې مفهوم له بېلابېلو اړخونو بحث کړی و. د خپلو لوستونکو د لېوالتیا لپاره، موږ د دې چلند تر شا د مهمو رواني او اقتصادي عواملو لنډه څېړنه وړاندې کوو.

1. د شتمنۍ لرلو وهم (Money Illusion)

په چلندیز اقتصاد (Behavioral Economics) کې دې تمایل ته Money Illusion، یعنې د شتمنۍ لرلو وهم ویل کېږي. انسان ډېر ځله د خپلې شتمنۍ د حقیقي پېرود ځواک له درک کولو پرته، یوازې د هغې په ظاهري عددي ارزښت کې زیاتوالی د خپلې سوکالۍ نښه ګڼي.

فرض کړئ چې یو څوک په لاهور یا کوم بل لوی ښار کې یو کور لري چې ارزښت یې له ۵۰ لکه روپیو څخه یو کروړ روپیو ته لوړ شوی دی.

د کاغذ پر مخ دا کس دوه برابره شتمن شوی دی. خو که په هماغه ښار کې د نورو کورونو، ځمکو او اړینو توکو بیې هم په همدې تناسب لوړې شوې وي، نو دغه کس لا هم په همدې پیسو یوازې د ژوند هغه معیار ترلاسه کولای شي چې پخوا یې په ۵۰ لکه روپیو ترلاسه کولای شو.

په داسې حالت کې د هغه حقیقي شتمني (Real Wealth) په عملي ډول هماغسې پاتې کېږي او په حقیقي پېرود ځواک (Real Purchasing Power) کې یې هېڅ زیاتوالی نه وي راغلی.

خو د انسان ذهن د یو کروړ روپیو لوی عدد ته په کتو سره د خوښۍ او مالي بریالیتوب احساس کوي.

چلندیز اقتصاد دا مني چې انسانان ډېر ځله د خپل حقیقي اقتصادي وضعیت د ارزونې پر ځای، د پیسو او جایدادونو په ظاهري ارزښت کې زیاتوالي ته ډېر اهمیت ورکوي.

په دې توګه انسان ځان تر پخوا شتمن ګڼي، حال دا چې په حقیقت کې یې مالي وضعیت یا د پېرود ځواک کې کوم د پام وړ ښه والی نه وي راغلی.

2. ولې هغه خلک هم د جایدادونو د بیو په لوړېدو خوشحالېږي چې خپله جایداد نه لري؟
Aspirational Bias and Aspirational Identification

ارواپوهنه د دې چلند یوه بله تشریح د Aspirational Identification، یعنې له خپلو هیلو او بریالیو ټولنیزو ډلو سره د ذهني تړاو، له لارې وړاندې کوي.

هغه خلک چې خپله هېڅ جایداد نه لري، هغوی هم کله ناکله د ځمکو او کورونو د بیو په لوړېدو خوشحالېږي، ځکه زموږ په ټولنه کې د جایداد مالکیت د بریالیتوب، مالي خوندیتوب، ټولنیز عزت او شخصي پرمختګ یوه مهمه نښه ګڼل کېږي.

ډېر خلک په دې هیله ژوند کوي چې ښایي یوه ورځ دوی هم د جایدادونو د بازار برخه شي او د بیو له لوړېدو څخه ګټه ترلاسه کړي.

په ټولنیزه کچه هم خلک ډېر ځله غواړي خپل ځان له شتمنو طبقو او هغو رجحاناتو سره وتړي چې د مالي بریالیتوب استازیتوب کوي.

له همدې امله د جایدادونو د بیو لوړېدل د ټولیزې سوکالۍ او اقتصادي پرمختګ نښه ګڼل کېږي، که څه هم همدا لوړېدونکې بیې د عامو خلکو لپاره د خپل کور اخیستل ورځ تر بلې ستونزمن کوي.

دا یو رواني تضاد دی چې خلک د داسې رجحان په اړه خوشحالۍ کوي چې په پای کې ښایي د دوی د خپل کور اخیستلو فرصتونه نور هم محدود کړي.

3. اټکلونه او په یوه شپه کې د شتمن کېدو خوب
Speculative Fever and Gambling Psychology

زموږ په ټولنه کې ځمکه نور یوازې د کور جوړولو یا سوداګرۍ لپاره ځای نه دی پاتې شوی، بلکې په یوه لوی اټکلي پانګوال بازار بدله شوې ده، چې پکې د چټکې مالي ګټې هیله د خلکو پر پرېکړو اغېز کوي.

کله چې یو څوک وویني چې د ګاونډي د پلاټ بیه په ناڅاپي ډول ډېره لوړه شوې ده، نو د هغه په ذهن کې یو رواني وېره پیدا کېږي چې FOMO یا Fear of Missing Out بلل کېږي.

د دې معنا دا ده چې انسان وېرېږي، هسې نه د ګټې کوم فرصت یې له لاسه ووځي.

دا وېره انسان دې ته هڅوي چې د بیو تر لا زیات لوړېدو مخکې د جایدادونو په بازار کې ګډون وکړي.

خلک داسې فکر پیلوي چې که نن د ځمکو بیې لوړېږي، نو ښایي سبا دوی هم له همدې حالت څخه مالي ګټه ترلاسه کړي.

دا په حقیقت کې ټولیز اټکل (Collective Speculation) دی، چې پکې هر څوک ځان د راتلونکي احتمالي ګټې اخیستونکي په توګه تصور کوي، که څه هم د جایدادونو د ګرانۍ پراخ اقتصادي اغېز ښایي د دوی د خپلو مالي ګټو پر خلاف وي.

په داسې شرایطو کې د جایدادونو له پانګونې څخه د شتمن کېدو هیله د کورونو د اخیستلو توان، د استوګنې اسانتیاوو او د ژوند د لوړېدونکو لګښتونو په څېر مهمې ستونزې تر سیوري لاندې راولي.

په پایله کې ډېر خلک د جایدادونو د بیو په لوړېدو خوشحالۍ کوي، په داسې حال کې چې همدا لوړېدونکې بیې د دوی په خپل ژوند کې مالي ستونزې رامنځته کوي.

4. د ورځنۍ ګرانۍ او د جایدادونو د ګرانۍ ترمنځ توپیر
Visible Inflation vs. Structural Inflation

د سبزیجاتو، اوړو او نورو اړینو توکو بیې زموږ له ورځني ژوند او بنسټیزو اړتیاوو سره مستقیم تړاو لري.

کله چې د دغو توکو بیې لوړېږي، خلک یې مالي فشار سمدستي احساسوي، ځکه دوی اړ دي چې دا توکي په منظم ډول واخلي.

له همدې امله د خوراکي توکو د بیو لوړېدل ژر تر ژره غوسه، عامه نیوکې او پراخې اندېښنې راپاروي.

خو د ځمکو او کورونو د بیو لوړېدو ته خلک په بشپړ ډول له بل نظره ګوري.

په لومړي نظر کې د جایدادونو د ارزښت زیاتوالی د اقتصاد لپاره یو ښه خبر ښکاري، لکه دا چې د سوکالۍ، مالي پرمختګ او شتمنۍ د زیاتوالي نښه وي.

خو ډېر خلک په دې نه پوهېږي چې د ځمکو او کورونو لوړېدونکې بیې کولای شي د ټول اقتصاد په بېلابېلو برخو کې د لګښتونو د زیاتوالي لامل شي.

ګرانې ځمکې او سوداګریز جایدادونه د استوګنیزو کورونو، دوکانونو او دفترونو د کرایو د لوړېدو سبب کېدای شي، چې له امله یې پر کورنیو او سوداګرو مالي فشار نور هم زیاتېږي.

دغه زیاتېدونکي لګښتونه په پای کې د ماشومانو پر زده کړو، روغتیایي خدمتونو، خوراکي توکو، ورځنیو اړتیاوو، سوداګریزو خدمتونو او د کاروبار پر عمومي لګښتونو هم اغېز کولای شي.

کله چې سوداګر د دوکانونو، دفترونو او نورو جایدادونو لپاره لوړې کرایې ورکوي، نو ښایي د دغو اضافي لګښتونو یوه برخه د خپلو توکو او خدمتونو د بیو په لوړولو سره له مصرفوونکو څخه ترلاسه کړي.

دا معنا لري چې د جایدادونو د ګرانېدو اغېزې یوازې د ځمکو او کورونو پېرودونکو او پلورونکو پورې محدودې نه پاتې کېږي.

دغه اغېزې ټولنې ته خپرېدای شي او حتی هغه خلک هم اغېزمنولای شي چې د جایدادونو له بازار سره هېڅ مستقیم تړاو نه لري.

سره له دې، ډېر خلک لا هم د جایدادونو د لوړېدونکو بیو په اړه د سوکالۍ د پیل په توګه خوشحالۍ کوي، پرته له دې چې پوه شي دغه رجحانات ښایي په راتلونکي کې د دوی خپلې اقتصادي ستونزې هم زیاتې کړي.

هغه څه چې د جایدادونو د مالکانو لپاره د مالي بریالیتوب یوه کیسه ښکاري، ښایي د میلیونونو عامو خلکو لپاره د استوګنې د توان یو جدي بحران شي.

هغه خلک چې یوازینۍ هیله یې دا ده چې د خپل سر لپاره یوه چت ولري، د ځمکو او کورونو بې کنټروله لوړېدونکې بیې یې د ژوند تر ټولو لویه اقتصادي ستونزه جوړېدای شي.

که موږ د جایدادونو د بیو د بې کنټروله زیاتوالي پراخې اقتصادي پایلې له پامه وغورځوو او پر دغو زیاتېدونکو بیو خوشحالۍ وکړو، نو په ناپوهۍ سره به داسې اقتصادي شرایطو ته وده ورکوو چې په پای کې زموږ خپل مالي وضعیت ته هم زیان رسولای شي.

په بل عبارت، موږ خپله داسې اور ته لمن وهو چې ښایي یوه ورځ زموږ تر خپلو کورونو هم راورسېږي.

زمکني حقیقتونه: د رئیل اسټېټ کالم
0
Views
38
1

مزید زمینی حقائق

Image

Image

Image

Image

Image