په پنجاب کې د ښارونو د زوننګ په بدلولو د شتمنۍ جوړولو نوې لوبه: ګټه چا ته رسېږي او زیان څوک ویني؟
په یوه استوګنیزه سیمه کې د دولتي یا تجارتي دفترونو جوړېدل، یا د تعلیمي ادارو پرانیستل، د زوننګ د نظام د ناکامۍ نښه ده.
زه د لاهور د ګارډن ټاون په ابوبکر بلاک کې اوسېږم. څو کاله وړاندې پورې دا یوه بشپړه استوګنیزه سیمه ګڼل کېده؛ ارامه، پاکه، خوندي او د اوسېدو لپاره مناسبه.
خو بیا یوه ورځ زما له کوره یوازې د څلورو کورونو په واټن کې د حکومت Excise and Taxation Office پرانیستل شو.
له هغې وروسته پر سړک د موټرو ګڼه ګوڼه دایمي شوه، د خلکو کتارونه جوړېدل پیل شول، پر بنچونو ناستو ایجنټانو ټوله کوڅه په دفتر بدله کړه، او د شاوخوا کورونو اوسېدونکو ته حتی خپلو کورونو ته ننوتل هم ستونزمن شول.
له دې مخکې هم ځینې Call Centers او Marriage Halls په دې سیمه کې جوړ شوي وو.
په دې توګه د سیمې ارامه، هوا لرونکې استوګنیزه فضا او ګڼې ونې، چې پخوا یې د سیمې پېژندګلوي جوړوله، ورو ورو له منځه ولاړې او ځای یې د خلکو ګڼې ګوڼې او د موټرو دوامدار شور ونیو.
د ښار په یوه ډېر قیمتي استوګنیز ځای کې د تجارتي فعالیتونو ګټه نه ماته ورسېده او نه زما ګاونډیانو ته.
اصلي ګټه یوازې هغو څو کسانو ته ورسېده چې خپل کورونه یې د تجارتي فعالیتونو لپاره په کرایه ورکړل.
خو هغه خلک چې باید همدلته ژوند وکړي، اوس له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
اصلي پوښتنه دا ده چې د ښار Development Authority څنګه کرایهدارانو ته د تجارتي فعالیتونو اجازه ورکړه، په داسې حال کې چې زما کور او د شاوخوا سیمې ټول کورونه په ښکاره ډول د ښار په Residential Zone کې شامل دي؟
کېدای شي ځینې خلک وپوښتي چې Residential Zone څه ته وايي؟
راځئ دا په ساده ډول درک کړو.
Zoning په اصل کې دا معنا لري چې ښار یا سیمه په نقشه کې ووېشل شي او وټاکل شي چې:
دا وېش قانوني بڼه لري او د ښار Land Use Plan یا Zoning Code بلل کېږي.
د نړۍ په ډېرو Metropolitan ښارونو کې ځمکه عموماً په پنځو تر اوو اساسي Zoning Categories وېشل کېږي، څو ښار منظم وده وکړي او د استوګنې، تجارت او چاپېریال ترمنځ توازن وساتل شي.
په عام ډول پکې دا زونونه شامل وي:
په ځینو لویو ښارونو کې Mixed-Use او Special Planning Districts هم ورسره شامل وي، خو اساسي جوړښت په نړۍ کې تر ډېره یو شان دی.
دا نظام د ښاري پراختیا، د ټرافیک د فشار مطابق د Infrastructure د وېش او د ښار د عمومي نظم بنسټ جوړوي.
د زوننګ اساسي هدف څه دی؟
په هر لوی ښار کې Zoning ځکه کېږي چې ښار په منظم، متوازن او خوندي ډول پراختیا ومومي او په هره سیمه کې هغه څه جوړ شي چې د هماغې سیمې لپاره مناسب وي.
موخه دا ده چې په استوګنیزو سیمو کې سکون وساتل شي، په Commercial Zones کې مناسب سړکونه او Parking موجود وي، او فابریکې له استوګنیزې ابادۍ لرې وساتل شي.
همداراز Parks، Green Belts او Open Spaces خوندي وساتل شي، څو خلکو ته پاک چاپېریال او خلاصې سیمې موجودې وي.
Zoning د ټرافیک، Sewerage، برېښنا او اوبو پر سیستمونو فشار متوازن ساتي او دا یقیني کوي چې هېڅ مالک د قانوني اجازې پرته د خپلې ځمکې یا ملکیت استعمال بدل نه کړي.
په ساده ټکو، Zoning هغه اساسي نظام دی چې ښار له ګډوډۍ، بې نظمۍ او بېپلان جوړونې څخه ساتي.
دا هم باید په یاد ولرو چې د هر ښار د Zoning نه مخکې یو منظم Master Plan جوړېږي، چې عموماً د 20 تر 25 کلونو لپاره وي.
دې ته Statutory Master Plan یا Approved Master Plan ویل کېږي، او د همدې له مخې د ټول ښار Zoning، Land Use او Development ټاکل کېږي.
د زوننګ د بدلون ګټه چا ته رسېږي او زیان څوک ویني؟ هغه خبره چې خلک یې اکثره نه درک کوي
د Zoning بدلون په لومړي سر کې ځینې د ملکیت خاوندان خوشحالوي، ځکه دوی فکر کوي چې اوس به یې کور په کروړونو وپلورل شي.
خو حقیقت دا دی چې د Change of Land Use اصلي ګټه اکثره یوازې محدودو او ځانګړو کسانو ته رسېږي.
لکه د پراختیایي ادارو ځینې کارکوونکي چې د ملکیتونو د فایلونو او دننيو معلوماتو لاسرسی لري، ټاکلي Developers، Property Groups او ځینې سیمهییز سیاسي کسان.
خو زیان یې ټولې سیمې ته رسېږي.
کله چې یوه استوګنیزه سیمه له Residential Zone څخه Commercial Zone ته واوړي، په لومړي سر کې د ځینو ملکیتونو بیې لوړېږي، خو څو کاله وروسته Traffic Pressure، شور، د Parking ستونزې، پر Sewerage فشار، پر Infrastructure اضافي Load او د Green Areas زیان ټولې سیمې اغېزمنوي.
هو، د Main Road پر غاړه د ملکیت بیه لوړېدای شي، خو په داخلي سړکونو او کوڅو کې د کورونو ارزښت کمېدلای شي.
د داسې کورونو خریداران محدودېږي، ځکه بازار د Main Road Front Properties پر لور متمرکز کېږي.
او هماغه خلک چې په پیل کې د بیې په لوړېدو خوشحال وو، څو کاله وروسته د همدې بدلون تر ټولو لوی زیانمن کېدای شي.
زموږ په ښارونو کې د Zoning تر نوم لاندې څه روان دي؟
په پنجاب، په ځانګړي ډول لاهور کې، د Zoning بهیر په ځینو حالاتو کې خپله اصلي ښاري پلان جوړونې موخه له لاسه ورکوي او د ګټې اخیستنې په وسیله بدلېږي.
د Change of Land Use تر نوم لاندې استوګنیز کورونه Commercial کارونې ته اړول کېږي، Green Belts په Concrete بدلېږي، او د ښوونځیو یا روغتونونو لپاره ځانګړې ځمکې په پلازو بدلېدای شي.
دې ته Zoning Manipulation او Unregulated Conversion ویل کېږي.
له دې سره Master Plan کمزوری کېږي او د ښار جوړښت ګډوډېږي.
کله چې یو Residential Plot تجارتي اعلان شي، په ځینو حالاتو کې یې بیه په څو ورځو کې دوه یا درې چنده لوړېدای شي.
دا Speculative Development ته وده ورکوي، خو د خلکو اصلي ښاري اړتیاوې شاته پاتې کېږي.
همدا وجه ده چې په لاهور، فیصل آباد، ملتان، راولپنډۍ او نورو ښارونو کې ځمکه هماغه وي، خو یوازې د Classification په بدلېدو سره د ټول بازار Dynamics بدلېږي.
پایله دا ده چې ښارونه د منظم نظام پر ځای د بې ترتیبه او د ګټې پر بنسټ Real Estate Expansion ښکار کېږي.
اصلي ستونزه دا ده چې د Zoning د بدلون فیصلې د خلکو په وړاندې نه کېږي.
نه کافي Open Hearing کېږي، نه د سیمې د اوسېدونکو نظر په منظم ډول اخیستل کېږي، او نه د پلان جوړونې پر اصولو عامه بحث کېږي.
ډېر واک د څو کسانو پر مشتمل Land Use Conversion Committee سره وي، چې د یوې ټولې سیمې د راتلونکي په اړه پرېکړه کولای شي.
درخواست File شي، رسمي Note پرې ولګېږي، لاسلیکونه وشي او یوه Residential سیمه Commercial شي.
عام خلک ډېر ځله هغه وخت خبرېږي چې پرېکړه لا مخکې شوې وي.
د دې نظام د سمولو لپاره باید د Commercialization واک یوازې له Development Authority سره پاتې نه شي
په پنجاب کې د Zoning د خراب شوي نظام د سمولو لپاره لومړی باید یو واضح قانوني Framework جوړ او عملي شي، لکه څنګه چې د نړۍ په منظم ښارونو کې بنسټیز اصل ګڼل کېږي.
پکې باید Unified Zoning Code، Public Hearing، Environmental Impact Assessment او یوه خپلواکه Independent Land Use Authority شامله وي.
په پرمختللو هېوادونو کې د Zoning د کوم مهم بدلون منظوري تر هغه نه ورکول کېږي، څو دوه اساسي مرحلې بشپړې نه شي.
لومړی Public Notice.
دوهم Open Hearing، چې پکې د سیمې اوسېدونکي، کاروباریان او اړوند مدني سازمانونه خپل نظرونه، اعتراضونه او وړاندیزونه وړاندې کوي.
دا شفافیت ځکه مهم دی چې د Zoning هر بدلون د خلکو پر ژوند، ټرافیک، چاپېریال او د سیمې پر راتلونکي مستقیم اغېز لري.
په نیویارک، لندن، استانبول او دوبۍ غوندې لویو ښارونو کې Land Conversion کوم عادي کار نه دی.
هلته بدلون هغه وخت منظورېږي چې بشپړې څېړنې وښيي چې د سیمې Traffic Capacity به نه خرابېږي، Parking کافي ده، Green Belts به خوندي وي او پر Infrastructure به غیر ضروري فشار نه راځي.
دا پرېکړه هم یوازې د یوه ادارې په لاس کې نه وي.
یو منظم Urban Planning Board غونډه کوي، چې پکې Town Planners، Environmental Experts، Legal Experts، Engineers او د سیمې استازي شامل وي، او د ټولو نظر ته ارزښت ورکول کېږي.
په پنجاب کې هم باید همدا طریقه عملي شي.
هر وړاندیز شوی بدلون باید لومړی د رسنیو له لارې د خلکو مخې ته راوړل شي، بیا د Technical Experts Panel ته ولاړ شي، او په پای کې د ښار Main City Council، چې منتخب استازي او Technocrats پکې شامل وي، پرېکړه وکړي او Development Authority ته یې یوازې د عملي کولو لپاره وسپاري.
د Commercialization د پرېکړې بشپړ واک باید یوازې د Development Authorities په لاس کې نه وي.
تر هغه چې د Zoning بهیر له روښانه قانون، شفافې پروسې او د خلکو له منظمې ونډې پرته روان وي، ښارونه به کمزوري پاتې شي او د هغوی د راتلونکي واک به د څو بااثره کسانو په لاس کې متمرکز وي.
h